आनंद

(मूळ कविता: Happiness by Raymond Carver)

पहाटेच्याही आधीची ही वेळ
सूर्य अजून उठायचा आहे,
मी कॉफीचा मग घेऊन
खिडकीजवळ बसलो आहे,
आणि  मनातल्या रोजच्या व्यवहारातल्या
गोष्टींना विचार मानतो आहे.

तो मुलगा आणि त्याचा मित्र
रस्त्यावर चालत आहेत
वर्तमानपत्राचे वाटप करत.

डोक्यावर कानटोपी आणि अंगात स्वेटर्स,
एका मुलाच्या खांद्यावर वर्तमानपत्रांनी
भरलेली बॅग, एकमेकांशी बोलत ही नसलेली
ही मुले किती आनंदात दिसताहेत.

त्यांना शक्य असतं तर त्यांनी धरले असते
एकमेकांचे हात,
ह्या पहाटेच्या वेळेला, ते असली गोष्ट एकत्र करताहेत.

आजूबाजूच्या शांततेला धक्का न लावत ते चालत येतात,
प्रकाश दूर क्षितीजावर पसरतो आहे,
तरिही पाण्यावर पुसटसा चंद्र रेंगाळतो आहे.

हे क्षणाचे सौंदर्य, क्षणिक खचितच नव्हे,
या क्षणाला भेदून जाईल असे काही नाही.
मृत्यु, महत्वाकांक्षा, ईर्षा आणि प्रेम देखील नाही.

आनंदाचे क्षण, सौंदर्याच्या अनुभूतीचे क्षण.
अनपेक्षित, अनाहूतपणे येतात.
त्यांची मजल पार दूरवर गेलेली असते,
वर्तमानाची धूळ नाकारुन,
त्यांचे ठसे बर्याच काळ मनात रेंगाळणारे,
एखाद्या पहाटे त्यांना शब्दात पकडण्याच्या पलिकडचे !


(लमाल, १४ डिसेंबर २०१३)

प्रतिबिंब

आठवणीतला पहिला आरसा, आजीचा. माजघरातल्या एका भिंतीच्या कपाटात तिची कुंकवाची
पेटी. रोज सकाळी आंघोळ करुन ती पेटी उघडून त्यातील कुंकू भिंतीवरच्या एका मोठ्या खुंटीला

लटकविलेल्या त्या आरशात पाहून लावायची. त्या आरशाची चौकट अगदी जाडजूड, जुन्या
लाकडाची. आधी किती पिढ्यांनी तो आरसा वापरला असेल कोण जाणे. वापरुन वापरुन त्या
लाकडाचा मूळचा रंग कोणता हे ओळखू न येण्याइतका बदलला होता. त्या आरशात पाहायला
तशी  माझी उंची कमी पडायची आणि उड्या मारुन मी दमायचे. कधीतरी मोठ्या भावंडांना
हट्ट केला ते उंच धरुन काही सेकंद त्या आरशात पाहू द्यायचे. त्या ६ बाय ७ इंचाच्या, बाजूबाजूने
पारा उडालेल्या आरशात उंच उडी मारुन त्या वयात आपलं प्रतिबिंब पाहण्यामागची नक्की
इंन्स्टीक्ट काय होती याचं मला अजूनही कुतुहल आहे.

माझ्या आठवणीतल्या दुसर्या आरशाला मात्र व्यवस्थित स्पेस मिळाली होती. काळ्या शिसवी
लाकडाचा साडेतीन-चार फूट उंचीचा ड्रेसर आणि त्यावरचा तो आरसा. अर्थात आरसा खूप
मोठा नाहीच. पण त्याच्यासमोर एक तेलाची बाटली आणि एक पावडरचा डबा, एवढीच काय
ती प्रसाधनं. बाकी जागा सुई-दोरा, कात्री, सेफ्टीपिन्स, अशा नेहमीच्या उपयोगाच्या वस्तूंनी
व्यापलेली. ह्या आरशाने मात्र आजीच्या आरशा एवढे टक्के टोणपे खाल्ले नव्हते, त्यामुळे
सणासुदीला तयार झाल्यावर तिथल्याच एका खुर्चीवर चढून आपल्या दागिन्यांचं, कपड्याचं
त्या आरशात प्रतिबिंब बघितल्याचं आठवतं.

काही वर्षातच घरात गोदरेज कपाट आलं. त्याच्या डावीकडच्या दारावर असलेल्या तीन-चार फूट
उंचीच्या आरशाचे आकर्षण घरातल्या लहानथोरांना कितीतरी वर्षे पुरले. आई-बहिणींनी
साड्या नेसल्या की त्या अारशात पाहूनच निर्या/पदर ठिकठाक करणे,  नुकत्याच कॉलेजमध्ये
जाऊ लागलेल्या भावाने जातायेता आपला भांग नीट करणे, चेहर्यावरची मुरुमांचे निरीक्षण,
आईला अचानक दिसलेला पांढरा केस, बहिणीच्या केसांची लांब वेणी नक्की कुठपर्यंत येतेय
हे पाहण्याचा तिचा सोस, बाळाचा धरुन उभं राहून स्वत:चा चेहरा दिसताच तोंडभरुन हसणं,
दोन्ही वेण्या सारख्या उंचीवर बांधल्या गेल्या आहेत ना हे रोज सकाळी शाळेत जायच्या
आधी त्या आरशातच तपासल्या जायचं. हा आरसा कुटुंबातल्या प्रत्येकाच्या वाढीचा मूक
साक्षीदार होता. प्रत्येकानं त्याच्याशी कधीतरी मनीचे गुज सांगितले होते, अनुभवले होते.

नंतरचा आरसा आला तो मात्र अगदी स्वत:चा आब राखून/रुबाब दाखवत. ड्रेसिंग टेबल !
एकच नाही तर एक मोठा आणि दोन छोटे आरसे, त्या समोर प्रसाधनांची ही भली मोठी
रांग.  कंगव्यांचेच चार/पाच प्रकार. ड्रेसिंग टेबलवर टाकायला म्हणून कोस्टर सारखाच
एक मोठा ओव्हल आकाराचा आणि दोन छोट्या गोल आकाराचे, कापडाचे शोभिवंत
तुकडे असतात, आणि त्यांना डचेस सेट अशी ज्ञानात भर पडली. मग  क्रॉसस्टीच/ क्रोशा
यांचे हे डचेस सेट तयार करणे, प्रेझेंट देणे हे उद्योग काही काळ चालले. आता ड्रेसिंग टेबलच्या
आरशासमोर बसून केशरचना करणे हे परिचीत दृष्य झाले.

कुणीतरी खूप नाजूक सुंदर पितळी कलाकुसरीची महिरप असलेला एक आरसा भेट म्हणून
दिला, तो समोरच्या बैठकीच्या खोलीत लावायचा नाही हे निक्षून सांगण्यात आले. आयुष्यातलं
आरशाचं स्थान तसं अजून मर्यादितच होतं. काळाची चक्र फिरतच होती, आजूबाजूला
होणार्या बदलांच्या धुमार्यात.

ह्या धुमार्यात आरसाही बदलत होताच. आता घरात बेडरुममध्ये क्लॉजेट ला भिंतीच्याच आकारांचे
आरसे, बाथरुम मध्ये सुध्दा एका भिंतीचा अर्धा भाग आरशांनी व्यापलेला.  प्रतिबिंब नीट/ स्पष्ट दिसावे
म्हणून  हायपॉवर बल्ब ही लावलेत.  कुठेही न जाता येता, कुठलाही यत्न न करता हे आरसे दाखवत
असतात आपल्या प्रतिमा.

खरंच, आताशा प्रतिबिंब अगदी स्पष्ट दिसायला लागली आहेत पण त्यात स्वत:ला पाहण्याची
दृष्टी?

संवाद

संवाद

एखाद्या पोहता न येणाऱ्या
माणसानं तरंगत राहण्यासाठी
जीवाचा आटापिटा करत हातपाय
मारावेत तशीच सुरु असते
आपली आजूबाजूच्या जगाशी
संवाद साधण्याची पोरकी धडपड !

अनेक विसंवादाच्या क्षणांमध्ये
आपल्याला ह्या संवादाच्या
अनेकपदरी जाळ्याचा फोलपणा
जाणवला असतो, पण तरीही
ते विसंवादाचे धागे अलगद, शिताफीनं
दूर करुन आपण ह्या संवादाच्याच जाळ्यात
स्वत:चं गळकं अस्तित्व गोळा करत असतो.

त्या विसंवादाच्या क्षणांपलिकडच्या एकाकी
अरण्यात जाणे कसंही करुन टाळत राहतो,
जीवाचा आटापिटा करत ... तो ह्या
प्रवासाचा अटळ शेवट हे मनोमनी जाणूनही.

अपघात

"मराठी विश्वकोषा" त अपघाताची दिलेली व्याख्या:

अपघात: स्वत:ची कुठलीही चूक नसताना ज्या घटनांमुळे मनुष्याला इजा किंवा हानी पोहोचते, 
क्वचित मृत्यूही येतो, अशा आकस्मिक व अकल्पित घटनांना ‘अपघात’ असे म्हणतात. घर, शेत, 
वाहतूक व्यवसाय इत्यादींमध्ये संबंध येणाऱ्‍या वस्तूंत अथवा उपकरणांत बिघाड झाल्याने व्यक्तिगत 
अपघात होतात. भूकंप, पूर, वादळ यांसारख्या नैसर्गिक दुर्घटनांमुळे सामुदायिक अपघात होऊ शकतात. 

सर्पदंश, सुरुंगामुळे उडालेल्या दगडाने इजा होणे, पाण्यात पाय घसरून पडणे ही  यदृच्छा घडणाऱ्‍या 
व्यक्तिगत अपघातांची उदाहरणे म्हणता येतील.

ह्या व्याखेत न बसणारे अनेक अपघात आपल्या आजूबाजूला होत असतात, त्या अपघातांच्या आमच्या 
हाती आलेल्या ह्या काही बातम्या:

गेल्या मंगळवारी,  श्रीयुत काळमारे यांच्या भावनेचा ट्रक घरी येताच पोरांच्या गोंधळामूळे उलटला. ह्या 
अपघाताचे नक्की कारण अद्याप स्पष्ट झालेले नाही तरीही ऑफीसमधल्या कटकटींनी असहनीय उंची 
गाठल्यामूळे श्रीयुत काळमारे यांचा भावनाब्रेक निकामी होऊन हा अपघात झाला असावा, असे  काही 
जाणकारांचे मत आहे. ह्या अपघातात जखमी झालेल्या भावनांची संख्या ५ वर पोहोचली असून त्या 

दोन लहान मुलांच्या भावनांचा समावेश आहे. शेजारचे हितचिंतक रहिवासी श्रीयुत भोकरे हे ताबडतोब 
अपघातस्थळी पोहोचले आणि त्यांनी श्रीयुत काळमारे यांना योग्य ते पेय प्यायला देऊन त्यांच्या भावना 
काबूत आणल्या आणि भावनेहिंसेचा संभाव्य धोका टाळला. त्यांचे हे कृत्य प्रशंसनीय आहे असे मत 
जनमानसात ऐकू येत आहे. मात्र श्रीमती काळमारे यांच्याशी याबाबत संपर्क साधला, त्यावेळी 

त्यांनी श्रीयुत भोकरे यांच्या कृतीचे खरे कारण  श्रीयुत काळमारे यांच्या भावनां काबूत ठेवणे हे नसून 
त्या विशीष्ट पेयप्राशनामधली त्यांची अतिरिक्त आवड हे आहे, असे आश्चर्यजनक वक्तव्य केले. 

"सहनिवास" सोसायटी" तील  अपार्टमेंट ३-ब मध्ये  गेले बरेच दिवस रहदारीचे सर्व नियम सांभाळून
 तिच्या व त्याच्या आत्तापर्यंत सुरळीत सुरु असलेल्या भावनिक वाहतूकीत आज एका अपघाताने खंड 
पडला. रात्रीच्या जेवायचे काय करायाचे ह्या मार्गावर तिच्या आणि त्याच्या भावना विरुद्ध दिशेने 
आल्यामुळे हा अपघात घडला असावा असा आमचा कयास आहे. सुदैवाने वेळ रात्रीची असल्यामूळे

काही तासांच्या खोळंब्यानंतर तिच्या आणि त्याच्या मधील भावना  वाहतूक लवकरच सुरळीत झाली 
असे आमचे बातमीदार कळवतात.

भांडूप पूर्व  मधील "सुखसंसार" ह्या वसाहतीत, काल संध्याकाळी आणखी एका भावनिक अपघाताची 
नोंद करण्यात आली. कुमठेकर परिवारातील जुन्या त्यामुळे जाणत्या, अनुभवी, कर्तृत्ववान सासूबाईच्या 
भावनांना त्यांच्या मागून  नविन, कोर्या करकरीत सुनेच्या भरधाव येणार्य़ा भावनांनी मागून येऊन धडक 
मारली. ह्या दोन भावनांमध्ये एका पिढीचे अंतर असूनही हा अपघात झाला ह्याचे कारण  सुनेचा भावनावेग 
हेच आहे अशी जेष्ठ नागरिक वर्तुळात चर्चा आहे. ह्या अपघातात मुख्यत: सासूबाईच्या भावना जखमी

झाल्याचे कळते. त्यांना ताबडतोब  सांत्वना केंद्रात नेऊन सहानुभूतिचे उपचार सुरु केले आहेत. श्रीमती 
कुमठेकर यांच्या जखमा वरुन किरकोळ स्वरुपाच्या दिसत असल्या तरी त्यांचे घाव बर्याच खोलवर गेल्याचे, 
आमच्या खात्रीलायक बातमीदाराकडून समजते.

सध्या कुमठेकर कुटुंबातील भावना वाहतूक नियंत्रीत करण्याचे बरेच निकराचे निष्फळ प्रयत्न कुमठेकर 
कुटुंबातील पुरुष सदस्य करीत असल्याचे कळते. भविष्यात असे अपघात टाळण्यासाठी कराव्या लागणार्या 
तरतूदींबद्दलही कुमठेकर कुटुंबात चर्चा सुरु आहे असे आमच्या वार्ताहरास सांगण्यात आले.

कडाक्याच्या उन्हाळ्यात स्वप्ननगरीतील एका नवपरिणित दांपत्यांच्या घरी आज सकाळी तिच्या 
भावनांना पूर आल्यामुळे त्यांचे घर त्या पूरात न्हाऊन निघाले. त्याला बरीच महत्वाची कामे असूनही 
तिच्या भावना पुरामूळे त्याच्या भावनांना थारा मिळाला नाही, पर्यायी त्याचे बरेच व्यावसायिक नुकसान 
झाले आहे, असे समजते. हा भावनापुर त्याने गेले काही दिवस केलेल्या दुर्लक्षाचे फलित आहे, असे मत 
जाणकारांनी व्यक्त केले आहे. ह्या भावनापुरातील हानीची भरपाई मी कुठल्या तोंडाने कुणाकडे

मागू असे त्याने टाहो फोडून विचारताच, त्याला कुणीच उत्तर देऊ शकले नाही. उपस्थितांपैकी 
कुणीतरी "आपलेच दात आपलेच ओठ … " असे काहीसे पुटपुटत होते असे आमच्या बातमीदाराने 
नमूद केले आहे.

काल रात्री हाती आलेल्या वृत्तानुसार कुठल्यातरी पेठेत काल संध्याकाळी घडलेल्या अपघातात 
जखमी झालेल्या भावनांची संख्या २ हून ३ वर पोहोचली अाहे. काल दुपारी चार च्या सुमारास ही 
घटना कुठल्यातरी कुटुंबात घडली. कुंटुबातील वडील आणि मुलाच्या भावना गावाकडून आलेले 
५ लाख रुपयांची रक्कम कशात गुंतवावी ह्या बाबत सुरु असलेल्या चर्चेत एकमेकांना बाजूने चाटून 
गेल्या. दोन्ही भावनांचा वेग बराच असल्यामुळे अपघाताचे पडसाद घरादाराला जाणवले. सुदैवाने, 
दोन्ही कडच्या भावना लवकरच सावरल्या गेल्याने, पुढची भीषण घटना टळली. कालपर्यंत

यांत वडिल आणि मुलगा यांच्याच भावना दुखावल्या गेल्या आहेत असे वृत्त होते, आज त्यात  
आईच्या भावनांचा समावेश झाल्याचे कळते. अपघातींची वैद्यकीय तपासणी केली असून सर्व 
भावना धोक्या बाहेर असल्याचे आमच्या वैद्यकीय चमूकडून सांगण्यात आले. ह्या बातमी मुळे 
त्या घरातील इतर रहिवासींनी सुटकेचा निश्वास टाकला.

या बरोबरच आजच्या बातम्या संपल्या. पुन्हा भेटूया आमच्या संध्याकाळच्या सभेत साडेसात वाजता.

धन्यवाद !

शोधयात्रा

शोधा म्हणजे सापडेल ह्या उक्तीला आपापल्या कुवतीनुसार

प्रत्येकजण वापरत असतो.

कधी हरविलेल्या स्वत:ला शोधायला 

तर

कधी हरविलेली पेन्सिल शोधायला

आणि

कधीतरी आयुष्याला चिकटून राहण्यासाठी आवश्यक असलेले,

भावबंध शोधायला

किंवा

परर्फेट दह्याची परर्फेट कृती शोधायला!

एखादा शास्त्रज्ञ ज्या निष्ठेने आकाशाला भिडेल एवढ्या डेटाच्या ढिगाऱ्यातून

ज्ञानाची सुई शोधत असतो, त्याच निष्ठेनं प्रत्येकाची शोधयात्रा सुरु असते.

शास्त्राच्या कसोटीवर सिद्ध करता येण्याजोगे हे शोध नसतात, पण

प्रत्येकाला या यात्रेत स्वत:पुरते खरे असे शहाणपणाचे शोध लागत असतात.

काही वेळेला न हरवलेली वस्तू सापडते,

काही वेळेला शोधत नसलेली वस्तू समोर येऊ ठाकते,

काही वेळेला सापडलेली वस्तू, हरवणे ते सापडणे ह्या प्रवासात ओळखू 

न येण्याइतपत बदललेली असते,

आणि

काही वेळेला हरविलेली वस्तू सापडूनही, तिचा शोध मात्र स्वत:च्या 

कळत/नकळत सुरुच राहतो.

हरवणे, शोधणे आणि सापडणे ह्या चक्रात ही शोधयात्रा सुरु असते.

इथे प्रत्येकजण सिंडरेला आणि प्रत्येकाचा बूट हरवलेला !!